Κείμενα με μετάφραση · Texts with translation
Ηράκλειτος · Ο Λόγος και το Εν · Ο Πόλεμος και η Έρις · Η Αρμονία των Αντιθέτων · Το Γίγνεσθαι · Το Πυρ · Ο Άνθρωπος · Η Φύση · Αποσπάσματα για μια Ηθική · Αποσπάσματα αμφίβολα ή απόκρυφα

Ἡράκλειτος

Ἡ Φύση

 

69. (123).  

φύσις δὲ καθ' Ἡράκλειτον κρύπτεσθαι φιλεῖ.

Η φύση αγαπά να κρύβεται. [35]

70. (99).  

εἰ μὴ ἥλιος ἦν, ἕνεκα τῶν ἄλλων ἄστρων εὐφρόνη ἂν ἦν.

Αν ο ήλιος δεν υπήρχε, θα ήταν νύχτα παρά τα άλλα άστρα.[36]

71. (100).  

περιόδους· ὦν ὁ ἥλιος ἐπιστάτης ὤν καὶ σκοπὸς ὁρίζειν καὶ βραβεύειν καὶ ἀναδεικνύναι καὶ ἀναφαίνειν μεταβολὰς καὶ ὥρας αἵ πάντα φέρουσι.

Ο ήλιος, κύριος και φύλακας των περιόδων, ορίζει, κατανέμει, φανερώνει και αποκαλύπτει τις μεταβολές και τις εποχές που φέρνουν τα πάντα.

72. (120).  

ἠοῦς καὶ ἑσπέρας τέρματα ἡ ἄρκτος καὶ ἀντίον τῆς ἄρκτου οὖρος αἰθρίου Διός.

Της αυγής και της εσπέρας τέρματα η άρκτος και απένανντι στην άρκτο, το όριο του λαμπερού Δία. [37]

73. (94).  

ἥλιος γὰρ οὐχ ὑπερβήσεται μέτρα· εἰ δὲ μή, Ἐρινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν.

Γιατί ο ήλιος δεν μπορεί να υπερβεί τα όρια του, αλλιώς θα τον βρουν οι Ερινύες που βοηθούν τη δικαιοσύνη. [38]

74. (3).  

(Περὶ μεγέθους ἡλίου) εὖρος ποδὸς ἀνθρωπείου.

Ο ήλιος έχει το πλάτος ανθρώπινου ποδιού. [39]

75. (6).  

ὁ ἥλιος οὐ μόνον, καθάπερ ὁ Ἡράκλειτός φησι, νέος ἐφ᾽ ἡμέρῃ ἐστίν, ἀλλ᾽ ἀεὶ νέος συνεχῶς.

Ο ήλιος καθημερινά είναι νέος, είναι νέος διαρκώς και ακατάπαυστα.

 

Σημειώσεις

35. Ο Kirk σημειώνει σωστά ότι η δυσκολία αυτού του αποσπάσματος είναι το να ξέρουμε τι πρέπει ακριβώς να εννοήσουμε με τη λέξη φύση. Οι αρχαίοι συγγραφείς που αναφέρουν αυτή τη φράση του Ηράκλειτου συμφωνουν επίσης σ' αυτό. Ο Diels μεταφράζει die Natur (η Φύση), ο Kranz προσθέτει μέσα σε παρένθεση das Wesen (το Είναι). Ο Gigon παίρνει τη λέξη nature (φύση) με την αρχική ετυμολογική της έννοια και μεταφράζει σαν να έλεγε γένεσις· η λέξη φύση προέρχεται πράγματι από το ρήμα φύειν που σημαίνει αυξάνω*. Η φύση λοιπόν θα ήταν αρχικά αυτό που αυξάνει. Ο Kirk απορρίπτει όλες αυτές τις μεταφράσεις και σκέφτεται ότι φύση σημαίνει απλά “η πραγματική σύσταση ενός πράγματος”. Ο Χάιντεγκερ σχολίασε πολλές φορές αυτό το απόσπασμα· κατά πρώτον διατηρεί την ετυμολογική σημασία και βλέπει μέσα στη φύση την εμφάνιση του Είναι. Από τον Πλάτωνα, λέει ο Χάιντεγκερ, (στην πραγματικότητα θα ήταν πολύ ακριβέστερο να πούμε: από τους Σοφιστές), η λέξη φαίνεσθαι έχει μια κάποια σχετλιαστική έννοια στο μέτρο που προσδιορίζει μια απατηλή φαινομενικότητα μια ψευδαίσθηση, μια γνώμη· όμως φαίνεσθαι σήμαινε αρχικά εμφανίζεσθαι και η εμφάνιση δεν ήταν η φαινομενικότητα. Συνεπώς φύσις εκφράζει κατά τον Χάιντεγκερ, το φαίνεσθαι μέσα στο οποίο το Είναι ανθίζει (βλ. Introduction a la metaphysique, σελ. 126), είναι το φανέρωμα αυτού που ήταν ερμητικά κλειστό. Έτσι η λέξη Φύση δεν προσδιορίζει την ουσία (Wesenheit) αλλά το Είναι (Wesen) που προβάλλει. Όμως φύσις και κρύπτεσθαι στρέφονται και ρέπουν το ένα προς το άλλο, είναι το ίδιο πράγμα, είναι το κρύπτεσθαι που εξασφαλίζει την ύπαρξη του στο αποκαλύπτεσθαι: “Μέσα στο κρύπτεσθαι κυριαρχεί, με αντίθετη φορά, η αναχαίτιση της τάσης προς το αποκαλύπτεσθαι. Τι θα ήταν ένα κρύπτεσθαι που, μέσα στην τάση του να προβάλλει, δε συγκρατείτο;” Αυτή η εύνοια της φύσεως για το κρύπτεσθαι αποτελεί την ύπαρξη του φιλεῖν. Ο Χάιντεγκερ μεταφράζει λοιπόν το απόσπασμα ως εξής: “Το προβάλλειν (εκτός του κρύπτεσθαι) παρέχει την εύνοιά του στο κρύπτεσθαι” (Essais et Confereves, σελ. 328).

* φύειν-φύη (δωρικός τύπος φυᾶ) = αύξηση, σωματική ανάπτυξη. (Σ.τ.Μ)

36. Κατά συνέπεια η διάκριση μεταξύ μέρας και νύχτας, που μοιάζουν να αντιτίθενται η μια προς την άλλη, δεν υφίσταται πλέον εφ' όσον ο ήλιος είναι η μοναδική αιτία της μιας και της άλλης· τα δυο φαινόμενα προέρχονται άρα από έναν μόνο παράγοντα.

37. Το απόσπασμα προέρχεται από ένα κείμενο του Στράβωνα, το οποίο αφήνει να εννοηθεί ότι το όριο του λαμπερού Δία είναι ο Ανταρκτικός κύκλος, όμως αυτό θα εξυπονοούσε πως ο Ηράκλειτος σκέφτηκε ότι η γη είναι σφαιρική, αλλά τίποτα δεν μας επιτρέπει να το επιβεβαιώσουμε. Ο Kirk πιστεύει ότι αυτή η έκφραση σημαίνει ο λαμπερός γαλανός ουρανός και προσδιορίζει απλούστατα το Νότο.

38. Ο Ρ.-Μ. Schuhl σημειώνει ότι ο Dietrich συνέδεσε αυτό το απόσπασμα με ένα κείμενο της Αποκάλυψης του Ενώχ*, σύμφωνα με το οποίο τα άστρα καίνε για να τιμωρηθούν για τις παραβάσεις τους, που δεν τήρησαν τις περιόδους που τους είχαν ορισθεί (Essai sur la formation de la pensee grecque, 2η εκδ., Paris 1949, σελ. 281, η. 7).

Ο Ρ.-Μ. Schuhl συνέθεσε τη μεταφυσική κοσμολογία του Ηράκλειτου μέσα σ' αυτό το σχόλιο βασιζόμενος σε πολλά αποσπάσματα: “(Ο Ηράκλειτος) μας δείχνει τη θεμελιακή ενότητα των πραγμάτων, που δεν διαφέρουν μεταξύ τους παρά όπως οι ποικίλα αρωματισμένες φλόγες των θυσιών, οι οποίες, αν κρίνουμε με την όσφρηση, μοιάζουν διαφορετικές οι μεν από τις δε· και αυτό είναι κάτι περισσότερο από μια απλή εικόνα, γιατί ο Ηράκλειτος υιοθετεί ως αρχή το πυρ, όπως ο Θαλής το νερό και ο Αναξίμανδρος τον αέρα· όπως τα εμπορεύματα έναντι χρυσού, τα πάντα ανταλλάσσονται έναντι του αιώνιου και ζώντος πυρός. Όμως η φυσική δεν είναι, όπως το νόμιζε ο Αναξίμανδρος, το βασίλειο της αδικίας· οι μεταβολές υπακούουν σε κανόνες· η φωτιά ανάβει με μέτρο και σβήνει με μέτρο: κι αν μεταβάλλεται σε γη ή από γη σε θάλασσα, μετριέται πάντοτε σύμφωνα με την ίδια αναλογία· ακέραιο το γίγνεσθαι υποτάσσεται σε ένα θεϊκό νόμο από τον οποίο εξαρτώνται όλοι οι ανθρώπινοι νόμοι, το νόμο του Λόγου, που πραγματοποιεί την ενότητα των πάντων ενώ ταυτόχρονα, παρών σε μας, μας μαθαίνει ότι όλα είναι εν· με τη μορφή πυρός, είναι η Δίκη, που διαπερνά τα πάντα, που θα κρίνει τους κακούς και που επιτηρεί τον ήλιο μέσω των βοηθών της, των Ερινύων, για να μην υπερβεί τα όρια του, αυτός από τον οποίο εξαρτώνται “ὥρα(ι) αἵ πάντα φέρουσι” (απόσπ. 100). Μετάφρασαν αργότερα αυτή την ιδέα λέγοντας ότι η παγκόσμια εξελικτική πορεία ρυθμίζεται από την ειμαρμένη, της οποίας η ουσία είναι ο Λόγος· η λέξη Εἱμαρμένη, που έχει ίσως αξία μετοχής στην έκφραση “εἱμαρμένην ἀνάγκην”, δε συναντάται παρά στους δοξογράφους και τους γιατρούς· δεν μπορούμε να ξέρουμε αν ο Ηράκλειτος τη χρησιμοποιεί, αλλά συμφωνεί αρκετά καλά με την ηρακλείτεια εικόνα του μερτικού που πέφτει στον καθένα στα ζάρια. Υπογραμμίζοντας το ρόλο του μέτρου μέσα στην αλλαγή, ο Ηράκλειτος εμβαθύνει τις αντιλήψεις του Αναξίμανδρου. (...) Η μεγάλη ανακάλυψη του Ηράκλειτου είναι η ανακάλυψη της κρυμμένης αρμονίας των αντιθέτων δυνάμεων, ανάλογης με την αρμονία του τόξου και της λύρας, που είναι η αληθινή δικαιοσύνη· ο Λόγος είναι ακριβώς η βαθιά ενότητα που κρύβουν και εκφράζουν οι φαινομενικές αντιθέσεις” (ο.π., σελ. 280-282).

* Γιός του Ιάρεδ, πατέρας του Μαθουσάλα, αρχηγός της από τον Αδάμ έβδομης γενεάς. Η Αποκάλυψη του είναι ένα περίεργο μνημείο της μεταγενέστερης ιουδαϊκής αποκαλυπτικής, στο οποίο ο Ενώχ παρίσταται να λαβαίνει θείες αποκαλύψεις της γενικής ιστορίας μέχρι τη συντέλεια του κόσμου. Γραμμένο το 110 π.Χ. (;) (Σ.τ.Μ.)

39. Είναι φανερό ότι δεν πρέπει να πάρουμε αυτή την κατάφαση κατά γράμμα και να δούμε σ' αυτήν το δείγμα κάποιου προλογικού τρόπου σκέψης, εφ' όσον, όπως δίκαια παρατηρήσαμε, τα χρησιμοποιούμενα στα μυστήρια και αναπαριστώντα τον ήλιο αντικείμενα ήταν τα ίδια μεγαλύτερα από ένα ανθρώπινο πόδι. Δανειζόμαστε από τον Kirk (ο.π., σελ. 281) τις διάφορες ερμηνείες που έχουν προταθεί:

α) Κατά τον Deichgraber, ο Ηράκλειτος έδωσε αυτό το παράδειγμα για να δείξει το πόσο μπορεί να σφάλλει η ανθρώπινη κρίση· υπονοώντας ότι εκείνοι που κατανοούσαν το Λόγο δεν αρκούνταν σε τόσο απλοϊκές καταφάσεις.

β) Ο Reinhardt πιστεύει πως πρέπει να δούμε μέσα σ' αυτό το απόσπασμα ένα παράδειγμα της αρμονίας των αντιθέτων: ο ήλιος πρέπει να είναι πολύ μεγάλος εφ' όσον είναι η αιτία της μέρας, και όμως είναι, εμπειρικά μιλώντας, πολύ μικρός· έτσι, σ' αυτή την περίπτωση, το μεγάλο και το μικρό συμπίπτουν.

γ) Ο Η. Frankel σκέφτεται ότι αυτό το απόσπασμα ήταν αρχικά ενωμένο με τα αποσπάσματα 99 και 45: ο ήλιος, που είναι με μεγάλη διαφορά το μεγαλύτερο από τα άστρα, είναι ένα πόδι πλατύς, όμως τα σύνορα της ψυχής είναι πλατιά ως το άπειρο.

δ) Ο Gigon σκέφτεται ότι ο Ηράκλειτος θέλει να επικρίνει εδώ τη δογματική αστρολογία των Μιλησίων δίνοντας πολύ μεγάλη σημασία σε μια υπερβολική εμπειρική άποψη.

Ο Κirk καταλήγει λέγοντας ότι το νόημα αυτού του αποσπάσματος παραμένει πολύ αβέβαιο και δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν αφετηρία για καποιο συμπέρασμα, προπάντων αν δεν ξεχνάμε ότι μας μεταφέρεται από τον Αέτιο του οποίου η μαρτυρία είναι τόσο συχνά αμφισβητήσιμη. Ο Kirk σκέφτεται εν τούτοις ότι είναι πιθανό ο Ηράκλειτος να θέλει να πει το εξής: ο ήλιος υποτίθεται ότι βλέπει και ακούει (όμως δύει το λυκόφως και δεν μπορεί πλέον να είναι ενεργητικός εκείνη τη στιγμή), θεωρείται μια ισχυρή θεότητα (αλλά δεν εμφανίζεται ποτέ έτσι, εμφανίζεται σαν να είχε το πλάτος ενός ανθρώπινου ποδιού).

 

Αρχή σελίδας
Μικρός Απόπλους
http://www.mikrosapoplous.gr/
Φεβρουάριος 2002